هَمَدان یا به گویش محلی هِمِدان یکی از کلانشهرهای ایران در منطقه غربی و کوهستانی ایران و مرکز شهرستان و استان همدان است. این شهر در دامنۀ کوه الوند و در بلندای ۱٬۷۴۱ متری از سطح دریا واقع شده است و از شهرهای سردسیر ایران به شمار می‌آید. بر پایۀ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت همدان ۵۵۴٬۴۰۶ نفر بوده‌ است. گویش اکثریت مردم شهر همدان، فارسی با لهجه همدانی است. در همدان اقلیتی از مردم ترک‌زبان نیز سکونت دارند.
همدان، پایتخت تاریخ و تمدن ایران
همدان قدیمی‌ترین شهر ایران و از کهن‌ترین شهرهای جهان است. همدان اولین پایتخت‌نخستین شاهنشاهی ایران، یعنی حکومت مادها، بوده ‌است. آثار یافت‌شده از محوطۀ باستانی هگمتانه و نیز کتیبه‌های گنج‌نامه از دورۀ مادها هستند. همچنین شهر همدان در روزگار هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان نیز یکی از پایتخت‌های ایران بوده ‌است. به دلیل اهمیت تاریخی این شهر در دوره‌های مختلف تاریخی همدان با عنوان پایتخت تاریخ و تمدن ایران مشهور است.
آب‌وهوا
آب‌وهوای همدان مختلف و اوضاع جوی منطقه از لحاظ حداقل و حداکثر برودت و باران در فصول سال متغیر است. این شهر در نقاط کوهستانی سرد است و حد متوسط برف سالانه بین ۱۵۵ تا ۲۴۵ میلی‌متر است. موقعیت ممتاز جغرافیای طبیعی در این استان، باعث سرمای شدید هوا در فصل‌های سرد می‌شود. همدان از سردسیرترین مناطق ایران با میانگین بارش برف و باران بالاست. بیشترین دمای هوا در طول سال در همدان از ۳۷ درجه سانتی‌گراد فراتر نمی‌رود و در نقاطی از این استان در سردترین زمان سال دما تا منفی ۳۰ درجۀ سانتی‌گراد سرد می‌شود.
جاذبه‌های گردشگری همدان
شهر همدان و مناطق اطراف آن بی‌شمار دیدنی تاریخی و طبیعی دارند. برای بازدید از جاهای دیدنی همدان می‌توانید بارها به این شهر تاریخی و زیبا بروید. در گوشه و کنار این شهر، میان کوچه‌های باریک و محله‌های همدان، دیدنی‌های برجسته‌ای وجود دارد. دیدنی‌های تاریخی همدان از معروف‌ترین جاذبه‌های ایران هستند که شامل آرامگاه‌های مشاهیر، بناهای تاریخی و تپه‌های باستانی می‌شوند. بازدید از این مناطق عمق تاریخی این شهر را آشکار می‌کند. آرامگاه ابن سینا بنای یادبود فیلسوف، دانشمند و طبیب معروف ایرانی ابوعلی سینا ملقب به شیخ‌الرئیس است. این مقبره معروف‌ترین بنای تاریخی در مرکز شهر همدان و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ساختمان اولیۀ آرامگاه در زمان قاجاریه بنا شد، اما در زمان پهلوی، بنای امروزی که از روی برج گنبد قابوس طراحی شده بود، ساخته شد. امروزه این مقبره به عوان نماد شهر همدان شناخته می‌شود. شهر باستانی هگمتانه در تپه‌هایی در مرکز شهر همدان و در خیابان اکباتان قرار دارد. این محوطه کهن مجموعه‌ای گران‌بها از تاریخ تمدن ایرانیان باستان را در خود نهفته دارد. این شهر نخستین پایتخت ایران بوده است و به‌ همراه شهرهایی مانند شوش در خوزستان، آتن در یونان و رم در ایتالیا، از معدود شهرهای باستانی همچنان پابرجاست. حفاری در تپه‌های این منطقه ادامه دارد و یافته‌های جدید اطلاعات بیشتری از تاریخ این منطقه ارائه می‌دهند. کتیبه‌های گنج‌نامه سنگ‌نوشته‌هایی باستانی از دوران هخامنشیان در دل صخره‌های کوه الوند هستند. این کتیبه‌ها در انتهای درۀ عباس‌آباد همدان قرار گرفته‌اند. در جوار این سنگ‌نوشته‌ها آبشار زیبای گنج‌نامه، منظره‌ای زیبا ایجاد کرده است. بقعۀ خضر مربوط به قرن پنجم هجری قمری، بنای بسیار زیبا و ارزشمند گنبد علویان، آرامگاه استر و مردخای و برج قربان از دورۀ سلجوقی، پل آبشینه از دورۀ صفوی و مسجد جامع همدان، بازار همدان و میدان امام همدان از ابنیۀ مهم بعد از دورۀ صفوی در شهر است. موقعیت ممتاز شهر همدان به ‌لحاظ جغرافیایی، دیدنی‌های طبیعی بکر و زیبایی در داخل و اطراف این شهر ایجاد کرده است. غار علی‌صدر از معروف‌ترین و باشکوه‌ترین دیدنی‌های طبیعی همدان و ایران با شهرت جهانی است. این غار آبی طولانی‌ترین مسیر قایق‌رانی درون غار در جهان را دارد. داخل غار مملو از دالان‌های پیچ‌درپیچ و دهلیزهای طولانی است. غار علی‌صدر به عنوان اثر طبیعی در فهرست آثار طبیعی ایران قرار دارد. مجموعه تفریحی-توریستی عباس‌آباد، درۀ مرادبیگ، تخت نادر، دشت میشان، تاریک‌دره، دهکدۀ گردشگری گنجنامه و دریاچۀ سد اکباتان از دیگر جاذبه‌های طبیعی این شهر هستند.
غذاها و سوغاتی‌های همدان
در همدان غذاهای محلی با سلایق خاص این منطقه پخته می‌شوند. آبگوشت قورمه‌سبزی با مواد اولیۀ قورمه‌سبزی و آبگوشت طبخ می‌شود و طعمی بین این دو غذا دارد. این غذا در همدان بسیار محبوب است. کله‌جوش همدان غذایی ساده و لذیذ با گوشت چرخ‌کرده و کشک و گردو و ادویه‌های متنوع است. آش خشکبار از آش‌های معروف همدانی است و در طبخ آن از انواع برگه‌ها و خشکبار استفاده می‌شود. کوفتۀ همدانی با طعم بی‌نظیر مخصوصش از برنج، آلو، گوشت، نخود، لپه و آرد نخودچی تشکیل می‌شود. آش اوماج همدان دیگر غذای سنتی این خطه و مناسب این منطقه سردسیر است. خوراک سرداشی نیز خاصیت فراوان دارد و بسیار لذیذ است. در همدان تنوع غذایی زیاد است و علاوه بر انواع غذاهایی که در همۀ ایران طبخ می‌شود، برخی از انواع غذاهای محلی و همچنین چندین نوع آبگوشت ویژه نیز رواج دارد. همچنین در همدان به واسطۀ وجود سبزی‌های کوهی متنوع در دامنۀ کوه‌ها مردم تمایل به طبخ آش با این سبزها دارند که دارای خواص بسیار زیادی است. در این خطه انواع گوناگون آش تهیه می‌شود و آش برنج یکی از آن‌هاست. پنج غذای محلی همدان جهت ثبت ملی معرفی شده‌اند. این پنج غذا عبارت‌اند از: آبگوشت بزباش، آبگوشت کلم قمری، آش کاچی، سرداشی، آبگوشت یخنی همچنین آش آبغوره، آبگوشت فلفل همدانی، مربای پوست هندوانه، مربای ترب سیاه، ترشی گردو، خورش غوره‌بادمجان، آش میوه، آش ترخینه، آش سماق، آش شله، آش قیسی، آش ترشی، آش شل‌پتله، آش خیارچنبر، آش بلغور، آش کشک، آش هویج و جو، دیزی، ترحلوا، کوفتۀ همدانی، آش غورابه، نان اگردک (اگرده)، نان گرده، قوت و ترحلوای هویج در شمار خوراک‌های محلی این منطقه هستند. خوراکی‌های سنتی همدان، بخشی دیگر از سوغات‌های پرطرفدار این شهر هستند. نان کماج نان معروف همدان است و پخت آن در تمام شیرینی فروشی‌ها و نانوایی‌های محلی رواج دارد. حلوا زرده دسر مخصوص همدان و شبیه به فرنی و بسیار مقوی است. انگشت‌پیچ دیگر دسر متداول در همدان است. آب‌نبات قیچی، نان‌چای، کلوچه برساق و حلوای لوزی دیگر سوغات‌های معروف همدان هستند. صنایع دستی در همدان قدمتی طولانی دارند و معروف‌ترین آن‌ها سفال است. در کارگاه‌های سفالگری در همدان و شهرهای اطراف آن، بخش قابل توجهی از سفال ایران تولید می‌شود. صنعت چرم در همدان از رونق بالایی برخوردار بوده است. طلاکوبی و نقره‌کوبی نیز، در شهر همدان قدمتی دیرینه دارند. صنایع چوبی، مسگری و قلم‌زنی از صنایع معروف و پررونق همدان، از گذشته تا حال بوده است. گلیم‌بافی نیز بخشی دیگر از صنایع دستی همدان را تشکیل می‌دهد. شیشه‌گری با روش سنتی(آبگینه)، همچنان در همدان رونق دارد.
زندگی در همدان
همدان شهری بزرگ با آب‌وهوای عموماً مطلوب در فصل‌های بهار و تابستان است که به دلیل شرایط اقلیمی و جغرافیایی از نظر آب‌وهوا یکی از شهرهای معتدل ایران محسوب می‌شود. این شهر یکی از آبادترین و پرجمعیت‌ترین شهرها در ناحیۀ شمال غرب ایران محسوب می‌شود و از امکانات بسیار خوب رفاهی، درمانی، آموزشی، تفریحی و مراکز خرید برخوردار است. شهر همدان همچنین سرشار از جاذبه‌های تاریخی و آثار باستانی است و فرد می‌تواند تا مدتی طولانی از این جاذبه‌ها دیدن کند و خسته نشود. همچنین فرهنگ غذایی این منطقه به‌شدت غنی است و از نظر پخت انواع و اقسام شیرینی‌ها و غذاها و آماده کردن ترشی‌های رنگارنگ یکی از مهم‌ترین شهرهای ایران محسوب می‌شود. متوسط قیمت اجارهٔ یک خانهٔ هفتاد متری در همدان در سال 1402، ۹.۶۰۰.۰۰۰ تومان است.
حمل و نقل
فرودگاه همدان فرودگاهی بین‌المللی است که در پنج کیلومتری شمال شهر همدان قرار دارد. این فرودگاه با قدمتی بالغ بر هشتاد سال از فرودگاه‌های قدیمی ایران به‌ شمار می‌آید. برج مراقبت این فرودگاه بلندترین برج مراقبت در بین فرودگاه‌های ایران است. اتوبوس یکی از بزرگ‌ترین سامانه‌های حمل‌ونقل عمومی در همدان است که برای دسترسی به نقاط مختلف شهری می‌توانید از آن استفاده کنید. سامانۀ اتوبوسرانی همدان مجهز به سیستم کارت بلیط الکترونیک است. تاکسی‌های مسیری و گردشی و اینترنتی در سطح شهر وجود دارند و برای رفت‌وآمد می‌توان از تاکسی استفاده کرد.
دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی
همدان با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته می‌شود.